Schuld en boete bij de toeslagenaffaire

Je kunt op twee manieren de leerschool des levens doorlopen: door het lezen van de grote romans uit de literatuurgeschiedenis of met vallen en opstaan. Schuld en boete is een van de mooiste voorbeelden: de protagonist vermoordt een oude onschuldige vrouw waarna hij vrijwel volledig in beslag genomen wordt door de angst om betrapt te worden en door schuldgevoel. Maar hij wordt ook gelouterd: hij leert zichzelf en zijn eigen zwakheden kennen en uiteindelijk redt de liefde van een zondige maar deugdzame vrouw hem. In de nieuwe vertaling van Hans Boland heet het boek ineens Misdaad en straf. Dat is mijns inziens een grote vergissing, alleen al omdat het de lelijkste boektitel is die we in het Nederlandse taalgebied kennen, op I.M. na. Maar goed, ik spreek maar een paar woorden Russisch: afgezien van Lenski’s aria uit Jevgeni Onegin, ken ik ‘njet’ en ‘sistema Sovetskaya’. Dat laatste is een uitdrukking die staat voor een oud, niet of nauwelijks werkend technisch systeem uit de tijd van de Sovjet-Unie*.

Schuldvraag

Bij de toeslagenaffaire gaat het ook om schuld, boete en een sistema Sovetskaya. Laten we beginnen bij schuld. Dat woord is in twee betekenissen van toepassing. Allereerst zijn er geldelijke schulden: de slachtoffers zijn in financiële problemen terecht gekomen en hebben daardoor schulden gemaakt, bij de belastingdienst zelf, maar ook bij andere organisaties of bedrijven. Maar er is ook schuld in de zin van de schuldvraag: wie is er verantwoordelijk? Die verantwoordelijken moeten natuurlijk boete doen. Dat wordt meestal zo uitgelegd dat bewindslieden moeten aftreden. Twee staatssecretarissen hebben dat ook gedaan: VVD’er Frans Weekers en D66’er Menno Snel. Maar omdat de kwestie zo lang speelt, is er een heel reeks van politici bij betrokken, van verschillende partijen. Dan is er als derde het sistema Sovjetksaya: het computersysteem van de belastingdienst en bijvoorbeeld ook dat van de UWV is dermate ouderwets dat problemen zoals we die nu gezien hebben, eenvoudigweg niet uit kunnen blijven. Dat zijn ook de ware schuldigen in deze affaire.

Maar ja, wanneer je zegt dat het aan de computersystemen ligt, dan blijven er mensen verantwoordelijk. De schuldigen die nu aangewezen worden, spelen ook in de huidige politiek een belangrijke rol: niet alleen de minister-president en de minister van economische zaken én die van financiën, maar ook oppositieleider Ascher. Je zou je kunnen afvragen of het zo verstandig is ze weg te sturen. Persoonlijk vind ik zo’n politieke stoelendans tamelijk onzinnig. Het lijkt er eerder op dat iemand zijn verantwoordelijkheid ontloopt, dan dat hij hem neemt. Dat ligt natuurlijk anders wanneer een bewindsman een heel persoonlijke fout maakt en dan zodanig ongeloofwaardig wordt dat dat hij niet meer met gezag kan optreden, zoals Grapperhaus. Maar in de toeslagenaffaire is dat waarschijnlijk niet nodig en zelfs onverstandig.

Hoe gaan we in het normale leven met dit soort problemen om? Welnu, in zo’n geval vragen we iemand om de gevolgen ongedaan te maken – dat gebeurt nu – maar ook om te voorkomen dat het drama zich herhaalt in een volgende akte. Bij een misdadiger doe je dat door hem in de gevangenis te stoppen maar bij een politicus in de regel niet.

Chroesjtsjov

Er is voor de verantwoordelijken maar één manier om werkelijk boete te doen. Het sistema Sovjetskaya van de belastingdienst werkt met grote oeroude mammoetcomputersystemen en is geprogrammeerd in een op sterven na dode computertaal die dateert uit de tijd dat Nikita Chroesjtsjov nog president van de Sovjet-Unie was (COBOL, 1959). Het gevolg is dat iemand zowel te gemakkelijk kan frauderen als te gemakkelijk ten onrechte als fraudeur aangemerkt wordt. Die problemen beperken zich zeker niet alleen tot de toeslagen. Volgens de Rekenkamer kan het btw-percentage niet eens veranderd worden in de huidige computersystemen. Wat je zou willen – en dat is sinds een jaar of tien ook vrij eenvoudig te realiseren –  is een systeem waarin je heel eenvoudig en snel alle logica kunt aanpassen en dat op een ook voor niet-nerds begrijpelijke en controleerbare manier.

Maar als je zo’n systeem wil ontwikkelen, dan moet je het wel goed doen, want anders worden de problemen alleen maar groter. Begin met het inrichten van een echt IT-ministerie. Stop met het idiote systeem van openbare aanbesteding van grote projecten aan een van de grote partijen voor de laagste prijs, die dan met meerwerk heel hoog uitpakt. Neem op grote schaal IT’ers echt in dienst, koop desnoods gewoon een hele zwik van Cap Gemini of van een van de andere partijen op. Dat kan heel goed: de overheid kan het geld nu goedkoop lenen en de arbeidsmarkt voor IT’ers is eventjes iets minder overspannen dan normaal. Maak consequent op ieder niveau gebruik van agiele werkmethoden, zodat te allen tijde logica gecontroleerd, getest en aangepast kan worden in samenspraak met de betrokkenen. Documenteer alle software zeer uitvoerig, zodat zelfs een kind, sorry, jurist of andersoortige alfa begrijpt wat de software doet. Voer een speciale continue parlementaire commissie in, die de programmatuur beoordeelt op het voldoen aan de eisen voor wat betreft het expliciet en efficiënt uitvoeren van de wetten in kwestie én voorkomen van discriminatie et cetera.

Zondebokken

De politiek heeft één groot nadeel vergeleken met het echte leven: de leerschool van het leven ontbreekt. Er worden zondebokken aangewezen die dan in de coulissen verdwijnen, maar zo leert niemand iets van de gemaakte fouten. Verplicht de schuldigen hun fouten goed te maken. Daarvan kan niet alleen de belastingdienst en de UWV profiteren. De nieuwe IT-structuur kan ook gebruikt worden om bijvoorbeeld de klimaatplannen goed door te voeren. Kortom: verander het sistema Sovjetksakya in een modern systeem zoals alle succesvolle en moderne bedrijven die al jaren gebruiken en geef Nederland de kans om een moderne staat te worden die flexibel en snel bestuurd kan worden. Alleen dan is het lijden van de betrokkenen niet voor niets geweest.

* Opmerking: de uitdrukking sistema Sovjetskaya ken ik van een Russische pianiste die ik niet zo vaak meer spreek. Ik kan op dit moment niet controleren of ik de uitdrukking goed geciteerd en gespeld heb.

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *